GENÇLERDE EKRAN BAĞIMLILIĞI
“Sadece oyun oynuyor” mu, yoksa kontrol kaybı mı?
Günümüzde ergenlerin hayatında ekranlar artık bir “araç” değil, çoğu zaman yaşamın merkezinde yer alan bir alan haline geldi. Online dersler, sosyal medya, dijital oyunlar, mesajlaşma uygulamaları… Hepsi ergenlerin sosyal, akademik ve duygusal dünyasının bir parçası oldu.
Ancak burada kritik soru şudur:
Ekran kullanımı sağlıklı bir alışkanlık mı, yoksa kontrol kaybına mı dönüşüyor.
Ekran Bağımlılığı Nedir?
Ekran bağımlılığı; dijital cihazların (telefon, tablet, bilgisayar, oyun konsolu) kontrolsüz, aşırı ve işlevselliği bozan düzeyde kullanımıdır.
Bağımlılıkta temel ölçüt süre değil, kontrol kaybı ve işlevsellikte bozulmadır.
Aşağıdaki durumlar önemli uyarı işaretleridir:
• Ekran süresini azaltamama
• Kısıtlama konduğunda yoğun öfke veya huzursuzluk
• Akademik performansta düşüş
• Aile içi çatışmaların artması
• Gerçek sosyal ilişkilerden uzaklaşma
• Uyku düzeninin bozulması
• Ekran dışında keyif alınan aktivitelerin azalması
Ergenler Neden Daha Riskli?
Ergenlik dönemi; kimlik gelişimi, aidiyet arayışı ve akran ilişkilerinin yoğunlaştığı bir dönemdir. Sosyal medya ve dijital oyunlar bu ihtiyaçlara hızlı ve yoğun bir karşılık sunar.
• Anlık ödül (dopamin salınımı)
• Sosyal onay (beğeni, takipçi)
• Kaçış alanı (akademik veya sosyal streslerden uzaklaşma)
• Kontrol hissi (oyun ortamında başarı deneyimi)
Gelişmekte olan beyin, özellikle ödül sistemine duyarlıdır. Bu nedenle ergenlerde kontrol mekanizmaları henüz tam olgunlaşmadığı için risk daha yüksektir.
Ekran Bağımlılığı ile Sık Görülen Sorunlar
Klinik gözlemler ve literatür bize şunu gösteriyor:
• Kaygı bozuklukları
• Depresif belirtiler
• Dikkat sorunları
• Uyku problemleri
• Sosyal izolasyon
• Öfke kontrol güçlükleri
Bazı gençlerde ekran kullanımı bir “neden” değil, altta yatan psikiyatrik zorlukların bir “belirtisi” olabilir. Bu nedenle değerlendirme bütüncül yapılmalıdır.
Aileler Ne Yapmalı?
1. Süre Odaklı Değil, İşlev Odaklı Düşünün
“Kaç saat?” sorusundan önce “Bu kullanım çocuğumun hayatını nasıl etkiliyor?” sorusunu sorun.
2. Yasaklamak Yerine Yapılandırın
Keskin yasaklar genellikle çatışmayı artırır.
Net, öngörülebilir ve tutarlı sınırlar koymak daha etkilidir.
3. Alternatif Alan Yaratın
Spor, sanat, sosyal aktiviteler ekranın yerini doldurabilecek gerçek yaşam deneyimleri sunar.
4. Rol Model Olun
Ebeveynin ekranla ilişkisi, çocuğun ekranla ilişkisini doğrudan etkiler.
5. İletişimi Açık Tutun
Ekranla savaşmak yerine, ekranın anlamını anlamaya çalışın.
“Bu oyun sana ne hissettiriyor?” gibi sorular bağlantı kurar.
Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?
• Ekran kullanımı ciddi aile içi çatışmalara yol açıyorsa
• Okul başarısı belirgin şekilde düşmüşse
• Uyku düzeni bozulmuşsa
• Öfke patlamaları artmışsa
• Ekran dışındaki yaşam alanları tamamen geri çekilmişse
Bir çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi, altta yatan duygusal ya da davranışsal etkenleri ortaya koymak açısından önemlidir.